कोकण कन्या स्वानंदी

चिखलात पाय, हातात रोपे हिरवी,

भातलावणीचा उत्सव, मनी विराजे.

मातीशी एकरूप, हीच खरी लक्ष्मी,

कोकणची कन्या, स्वानंदी साजे.

सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्यांत कोकणची हिरवीगार भूमी आहे. निसर्गसौंदर्याने नटलेल्या कोकणात पावसाच्या सरींवर थिरकणाऱ्या थेंबांसवे भातलावणीचा सोहळा म्हणजे केवळ शेती नव्हे, तर तो एक उत्सव असतो. या उत्सवात मनसोक्त रमून गेलेली 'कोकण कन्या स्वानंदी' हिचे हे रूप खऱ्या अर्थाने मातीशी आणि निसर्गाशी तिचे असलेले अतूट नाते दर्शवते. तिच्या चेहऱ्यावरील आनंद, तिच्या प्रत्येक हावभावातून झळकणारा उत्साह आणि तिच्या डोळ्यांतील चमक हे सारेच मनमोहक आहे.

स्वानंदी एका भातशेतीत, गुडघे टेकून, चिखलात रुतलेल्या पावलांनी रोपे लावण्यासाठी सज्ज झालेली दिसते. तिच्या साध्या पण लक्षवेधक वेशभूषेवरून तिचे शेती आणि शेतकऱ्यांच्या कामाशी असलेली नाळ घट्ट जोडलेली दिसते. तिने घातलेले गडद रंगाचे जॅकेट तिला पावसापासून संरक्षण देत असले, तरी तिचे स्वेच्छेने पावसात भिजणे आणि मातीशी लगडणे हेच तिच्या चेहऱ्यावरील प्रसन्नतेचे रहस्य आहे. तिच्या डोक्यावर बांधलेला स्कार्फ तिच्या केसांना ओले होण्यापासून वाचवत असला, तरी तिच्या सौंदर्याला तो एक वेगळाच मातीचा स्पर्श देतो.

निसर्गाशी जोडे अंतरंगातूनिया,

समर्पण तिचे डोळ्यांतून सांगे,

श्रमणेच जणू आनंदाची वारी,

सुंदरता तीच जी श्रमात रंगे.

स्वानंदीच्या हातात भाताच्या रोपांचा घट्ट जुडगा आहे; हिरवीगार, तरतरीत रोपे तिच्या कष्टाचे आणि श्रमाचे प्रतीक बनली आहेत. तिच्या चेहऱ्यावर एक निरागस, निर्मळ हसू आहे, जे 'भातलावणी करतानाचा असा आनंद फक्त कोकणातला शेतकरीच घेऊ शकतो' या वाक्याला प्रत्यक्षात आणते. तिचे डोळे उत्साहाने चमकत आहेत, जणू काही ती 'कृष्ण गवळण गात गात भात लावणी' करणाऱ्या परंपरेचाच भाग बनली आहे.

स्वानंदीचे हावभाव अतिशय नैसर्गिक आहेत. ती मनमोकळे हसते, तिच्या हास्यात कोणताही कृत्रिमपणा नाही. हे हसू तिच्या आतील समाधानाचे आणि शेतीमातीच्या कामातील आनंदाचे द्योतक आहे. तिच्या देहबोलीतून कष्ट करण्याची तयारी आणि त्याच वेळी कामाचा आनंद घेण्याची वृत्ती दिसून येते. तिचे हे रूप आधुनिक अभिनेत्रीचे नसून, मातीत राबणाऱ्या, निसर्गाशी जुळवून घेणाऱ्या एका खऱ्याखुऱ्या कोकण कन्येचे आहे.

भातलावणी जिथे चिखल तयार करणे, पाण्याचे नियोजन करणे, खतांचा वापर करणे आणि रोपे सरळ रेषेत लावण्यासाठी दोरीचा वापर करणे या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या असतात, ती सर्व प्रक्रिया स्वानंदीच्या या दृश्यातून अधिक जिवंत वाटते. तिचे समर्पण आणि या कामाप्रती असलेली आत्मीयता तिच्या चेहऱ्यावरील प्रत्येक हास्यातून जाणवते.

हा क्षण केवळ भातलावणीचा नाही, तर तो कोकणातील 'शेतीचा सण' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सांस्कृतिक परंपरेचा एक भाग आहे. स्वानंदीचे या परंपरेला आणि शेतकऱ्यांच्या निसर्गाप्रती असलेल्या समर्पित वृत्तीला समरुप आहे. तिच्या चेहऱ्यावरील हास्य सांगते की, खरी सुंदरता तीच असते जी निसर्गाशी एकरूप होते आणि श्रमातही आनंद शोधते.

------------